FOB (Free On Board) nedir?
FOB, Türk ihracatçılarının denizyolu sevkiyatlarında en sık duyduğu teslim şekillerinden biridir ve ana navlun ile sigortayı alıcının üstlendiği bir kurguya dayanır. Geçiş noktası nettir: eşya yükleme limanında gemiye yüklendiği anda sorumluluk satıcıdan alıcıya devrolur.
FOB (Free On Board), yalnızca denizyolu ve iç su yolu taşımasında kullanılan bir Incoterms 2020 teslim şeklidir; satıcı eşyayı belirlenen yükleme limanında, alıcının belirlediği gemiye yükler ve eşya gemiye yüklendiği anda hem riziko hem de maliyet alıcıya geçer.
Riziko ve maliyet nerede geçer
FOB'da kritik nokta tek bir yerdir: belirlenen yükleme limanında eşyanın gemiye yüklenmesi. Eski 'gemi küpeştesi' (ship's rail) kavramı Incoterms 2010 ile kaldırılmıştır; bugün geçerli kriter eşyanın fiilen gemide olmasıdır.
- Satıcı: ihracat gümrüklemesini yapar, eşyayı yükleme limanına getirir ve gemiye yükler; bu noktaya kadar tüm masraf ve riziko ondadır.
- Alıcı: gemiyi belirler, ana navlunu öder, varış limanından sonraki tüm işlemleri ve ithalat gümrüklemesini üstlenir.
- Riziko ve maliyet aynı anda geçer: eşya gemiye yüklendiği anda hasar/kayıp riski ve sonraki masraflar alıcıya aittir.
- Sigorta yükümlülüğü taraflardan hiçbirinde zorunlu değildir; alıcı kendi menfaati için ana taşıma sigortasını genelde kendisi yaptırır.
Ne zaman kullanılır
FOB, geleneksel deniz taşımasında (dökme yük, genel kargo, çoğu konteyner-dışı yük) ve alıcının taşımayı kendi forwarder'ı ile yönetmek istediği durumlarda uygundur.
- Alıcı kendi navlun anlaşmasına ve taşıyıcısına sahipse ana taşıma kontrolünü onda bırakır.
- Satıcı sorumluluğunu yükleme limanı ve gemiye yükleme ile sınırlamak istediğinde tercih edilir.
- Yalnızca denizyolu/iç su yolu içindir; havayolu, karayolu veya demiryolunda kullanılmaz.
- Konteyner eşyası terminalde taşıyıcıya teslim ediliyorsa (gemiye yükleme öncesi), doğru terim çoğunlukla FOB değil FCA'dir.
Dikkat edilmesi gerekenler ve sık hatalar
FOB pratikte yanlış yerde kullanıldığında riziko boşluğu yaratır.
- Konteyner hatası: Eşya limanda terminale/operatöre teslim edilip sonra gemiye yükleniyorsa, satıcı eşyayı bıraktıktan ama gemiye yüklenmeden önceki dönemde riziko hâlâ satıcıda kalır; bu boşluk FCA ile kapanır.
- Liman adı eksikliği: 'FOB' tek başına yeterli değildir; 'FOB Mersin Limanı (Incoterms 2020)' gibi adlandırılmış liman ve sürüm yazılmalıdır.
- Sigorta varsayımı: FOB'da satıcının sigorta yapma zorunluluğu yoktur; alıcı sigortayı atlarsa eşya yolda hasar görürse korumasız kalır.
- CFR/CIF ile karıştırma: FOB'da ana navlunu alıcı öder; CFR ve CIF'te navlunu satıcı öder ama riziko geçiş noktası yine FOB ile aynıdır.
Sighthem ile ilişkisi
Sighthem'de Incoterm, satışın en başında proforma/teklif aşamasında seçilir ve böylece fiyat, sorumluluk sınırı ve ödeme koşulu birlikte netleşir.
- Seçilen FOB ve adlandırılmış liman, proformadan sevkiyata kadar tek kaynak olarak taşınır.
- FOB ile birlikte gerekecek belgeler (konşimento/B/L, menşe şahadetnamesi, çeki listesi gibi) sevkin vesaik/belge setinde izlenir.
- Böylece teklifte yazılan teslim şekli ile sevk evrakı arasındaki tutarsızlık (akreditifte sık görülen rezerv nedeni) baştan önlenir.
Sık Sorulan Sorular
FOB ile CIF arasındaki fark nedir?
Her ikisi de yalnızca denizyolu içindir ve riziko aynı noktada (eşya yükleme limanında gemiye yüklendiğinde) alıcıya geçer. Fark maliyettedir: FOB'da ana navlunu ve sigortayı alıcı üstlenir; CIF'te ise satıcı varış limanına kadar navlunu öder ve asgari kapsamlı bir taşıma sigortası yaptırır. Yani CIF'te riziko erken geçse de masraf ve sigorta düzenlemesi satıcıdadır.
FOB'da riziko tam olarak ne zaman alıcıya geçer?
Eşya belirlenen yükleme limanında alıcının gösterdiği gemiye yüklendiği anda. Incoterms 2010'dan itibaren 'gemi küpeştesinden geçme' ölçütü kaldırılmıştır; geçerli kriter eşyanın fiilen gemide olmasıdır. O andan itibaren hem hasar/kayıp riski hem de sonraki masraflar alıcıya aittir.
Konteyner sevkiyatında FOB kullanmak doğru mu?
Genellikle değil. Konteyner eşyası gemiye yüklenmeden önce limanda terminale veya taşıyıcıya teslim edildiği için, eşyayı bırakma ile gemiye yükleme arasında riziko satıcıda kalan bir boşluk oluşur. Bu durumda doğru terim, teslimin taşıyıcıya devir noktasında tanımlandığı FCA'dir. FOB, eşyayı bizzat gemiye yükleyen geleneksel deniz taşıması için tasarlanmıştır.
FOB'da ihracat gümrüklemesini ve sigortayı kim yapar?
İhracat gümrüklemesi satıcının sorumluluğundadır; eşyayı yükleme limanında gemiye yükleyene kadar tüm işlemler ona aittir. Sigorta ise FOB'da hiçbir tarafa zorunlu kılınmamıştır; ancak ana taşıma sırasında riziko alıcıda olduğu için, taşıma sigortasını kendi menfaati gereği genellikle alıcı yaptırır.
Incoterm'i baştan doğru seçmek, sevk evrakındaki tutarsızlıkları ve akreditif rezervlerini önler. Sighthem'de teslim şeklini proformada seç, belgeleri sevkin belge setinde tek yerden izle.
Tüm sözlük · İhracat CRM · 14 gün ücretsiz dene · Fiyatları gör